Afrikaanse migratie: wat de cijfers ons echt vertellen

Marie McAuliffe, hoofd van de afdeling onderzoek naar migratiebeleid, Internationale Organisatie voor Migratie

Adrian Kitimbo, onderzoeksmedewerker, Gordon Institute of Business Science, Universiteit van Pretoria

Afrika wordt in de media vaak afgeschilderd als een continent van massale uittocht. Beelden van wanhopige Afrikanen op overvolle boten op weg naar Europa, of die van gestrande migranten in doorreislanden zoals Libië, worden op onze televisie- en computerschermen gepleisterd. De vaak sensationele en eendimensionale berichtgeving over Afrikaanse internationale migranten heeft een rol gespeeld bij het oproepen van de vrees voor de zogenaamde ‘vloed’ van migranten naar de Europese kusten.

Deze beelden hebben, volkomen terecht, onze collectieve aandacht gevestigd op ernstige schendingen van de mensenrechten, en ook op de gevaarlijke situaties waarmee migranten te maken kunnen krijgen wanneer ze irreguliere migratie ondernemen. Deze beelden lopen echter steeds meer het risico om als norm te worden beschouwd. Een evenwichtiger onderzoek van Afrikaanse migratie is een dringende prioriteit. De laatste statistische schattingen van internationale migranten, opgesteld door de VN, kunnen hierbij helpen.

Een van de meest opvallende aspecten van internationale migranten in Afrika is dat de meesten binnen de regio verhuizen. In tegenstelling tot veel berichtgeving in de media, verlaat de meerderheid van de Afrikanen het continent niet. Ze verhuizen grotendeels naar buurlanden.

Tussen 2015 en 2017 is het aantal Afrikaanse internationale migranten dat in de regio woont bijvoorbeeld gestegen van 16 miljoen naar ongeveer 19 miljoen. In dezelfde periode was er slechts een bescheiden toename van het aantal Afrikanen dat buiten het continent verhuisde, van ongeveer 16 miljoen naar 17 miljoen.

Het aantal Afrikaanse migranten dat het continent heeft verlaten, is niet te verwaarlozen en is sinds 1990 toegenomen. De intraregionale migratie blijft echter de extra-regionale migratie overtreffen. Een aantal sleutelfactoren helpen om dit fenomeen te verklaren.

Ten eerste is de sterke stijging van de internationale migratie binnen Afrika gedeeltelijk het gevolg van inspanningen van Afrikaanse staten om de regionale integratie te versterken. Regionale economische gemeenschappen zoals de Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten (ECOWAS) en de Oost-Afrikaanse Gemeenschap (EAC) hebben het vrije verkeer van personen tot een belangrijk uitgangspunt gemaakt van hun streven naar meer integratie.

Naast het lanceren van regionale paspoorten, hebben zowel ECOWAS als EAC de afgelopen jaren de visumplicht voor burgers van lidstaten afgeschaft. ECOWAS is nog verder gegaan door verblijfsvergunningen voor haar burgers af te schaffen. In maart 2018 heeft de Afrikaanse Unie een protocol over vrij verkeer voor het hele continent aangenomen, dat, indien ondertekend en in werking treedt door alle lidstaten, de intraregionale migratie aanzienlijk zal verbeteren.

Heb je gelezen?

Maar de invloed van vrije mobiliteit is slechts een deel van het verhaal. Voor veel mensen in Afrika is verhuizen naar een land in de regio de enige haalbare optie. Het vooruitzicht van verhuizing naar landen zoals die in Europa of Noord-Amerika wordt vaak snel getemperd door de realiteit van slopende, omslachtige en zeer restrictieve visumvereisten.

In tegenstelling tot burgers van meer ontwikkelde regio’s, hebben veel Afrikanen, op grond van de paspoorten die ze bij zich dragen, beperkte opties wat betreft het aantal landen waartoe ze toegang hebben. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de wereldwijde indices van menselijke ontwikkeling, kwetsbaarheid en visumtoegang van geselecteerde landen.

Volgens de Henley and Partners Passport Index 2018, die paspoorten rangschikt op basis van het aantal landen waartoe hun houders zonder visum toegang hebben, behoren slechts drie Afrikaanse landen – de Seychellen, Mauritius en Zuid-Afrika – tot de 100 meest mobiele paspoorten ter wereld. Het vermogen van mensen om visumvrij toegang te krijgen tot landen weerspiegelt in grote lijnen de ontwikkelingsstatus van hun land, en ook hoe kwetsbaar, stabiel, veilig en welvarend het is in vergelijking met andere landen. De realiteit is dat reizen en migratie voor mensen uit ontwikkelingslanden en meer fragiele staten veel moeilijker is.

In deze context zijn regelingen voor vrije mobiliteit binnen Afrika bijzonder belangrijk voor migranten. Een land als Zuid-Afrika bijvoorbeeld, met een van de meest geavanceerde economieën in de regio, is vaak het alternatief voor veel mensen op het continent, biedt kansen, maar zet ook druk op effectief migratiebeheer. Zoals onderstaande figuur illustreert, telde Zuid-Afrika in 2017 ongeveer vier miljoen internationale migranten, de meeste in de regio.

Met een van de snelst groeiende bevolkingsgroepen ter wereld, en naarmate meer Afrikaanse landen de toelatingseisen voor de burgers van de regio blijven herzien en herzien, vertoont het aantal internationale migranten in Afrika geen tekenen van vertraging. Met intraregionale migratie waardoor talent, arbeid en ondernemende jongeren in de regio kunnen blijven, kunnen toekomstige beleidsmakers zich afvragen hoe ze migranten uit Afrika kunnen aantrekken.

Oorspronkelijk gepubliceerd op www.weforum.org.